Hopperstad-kyrkja blir rekna for å vera ei av dei eldste stavkyrkjene våre, truleg vart ho reist omkring 1140. I sitt lange liv har Hopperstad Stavkyrkje opplevt både forfall og ei eventyrleg atterreising. Ikkje langt frå stavkyrkja ligg Hove kyrkje, bygd i stein omkring 1170. Dei to kyrkjene var gudshus for kvar si kyrkjesokn. I 1877 tok kyrkjelyden i bruk ei ny kyrkje, etter at dei to soknene var samanslegne. Begge dei gamle kyrkjene var no forfalne og framtida uviss.

Arkitekt Peter Andreas Blix skulle bli redningsmann for båe kyrkjene. Han kjøpte Hove-kyrkja og restaurerte ho for eigne midlar i åra 1882-88. Fortidsminneforeninga kjøpte stavkyrkja i 1880 for 600 kroner, mot at kommunen fjerna alle tilbygg. Men det fanst ikkje pengar til den krevjande restaureringa. Blix kom med tilbod om midlar og gratis ekspertise. I åra 1885–91 vart kyrkja oppmålt, undersøkt og restaurert. Bortsett frå skipet og koret var kyrkja ribba for det meste, men Blix ville at ho skulle atterreisast i opphavleg prakt. Og han fekk det til, på grunnlag av undersøkingane sine og med tilsvarande stavkyrkjer som førebilete. Saman med Borgund stavkyrkje framstår ho som den klassiske stavkyrkja, med stokkverk over stokkverk i fleire høgder.

Vestportalen

Vestportalen som omkransar hovudinngangen i kyrkja, høyrer til det ypparste innan norsk treskurd frå mellomalderen. Motiva er romanske, med ein planteranke som slyngar seg oppover frå gapet av eit udyr nedst på kvar av vangane. Motivet er kjent frå europeisk kunst.

Hopperstad Stavkyrkjes oppbygning

Dei som sette opp stavkyrkja, bygde på solide tradisjonar i å arbeida med tre. Vikingtida var slutt, men me var framleis eit farande folk. Handverkarane kombinerte tradisjonen med nye impulsar frå kyrkjebygg i utlandet. Hopperstad Stavkyrkje har stått mot tidas tann fordi ho er oppsett på ei treramme som kviler på fundamentsteinar. Trematerialane kjem ikkje i kontakt med fuktig jord og held seg tørt.

Tømmeret kan ha vorte tørka på rot for at tjøra skulle trekkja ut til overflata på stokken. Deretter vart det arbeidt ut til bygningsdelar. Ei stavkyrkje kunne vera samansett av opptil 2000 einingar. Konstruksjonen stavverket vart sett saman til stive rammer nede på bakken og reist opp i ståande stilling med hjelp av lange stenger.

Det var vanleg å gravleggja folk under kyrkjegolvet, men det vart forbode først på 1800-talet, mellom anna på grunn av den sterke likstanken. Ufødde og udøypte barn vart nekta grav på kyrkjegarden. Små øskjer med aborterte foster har vorte smette inn under golvet, også i nyare tid. Under golvet i kyrkja har framleis fleire menneske grava si, mellom dei er det og to barn.

I alt 20 runeinnskrifter, dei fleste med fromme ønske, er rissa inn i veggene, likeins mange figurar av menneske og dyr, fisk, båtar, bumerke og symbol. Me kan kalla det graffiti frå mellomalderen.

Veggmåleri og innskrifter frå tida etter Reformasjonen syner restane etter eit frodig interiør.

1. Åtte meter høge stavar (stolpar) rammar inn det høge midtrommet og har gjeve kyrkjetypen namnet sitt. Stolpehovuda (kapitela) har terningform. Hopperstad Stavkirkes oppbygning
2. Med «tenger» vart stavane bundne saman og stiva av.
3. «Andreaskross». Namnet viser til apostelen Andreas, som vart krossfest på ein diagonalforma kross.
4. Dei runde bogane er forma med «kne», som er tekne frå treet der det naturleg veks i boge og er sterkast: på overgangen mellom stamme og rot.
5. Stavverket i ytterveggen: Ståande veggplankar sette inn i rammer med svill nedst, stavlægje øvst og berande stolpar.
6. Lite lys slapp inn gjennom dei runde gluggane. I nyare tid har det vore sett inn vindauge, men dei vart fjerna att.
7. Sett nedanfrå minner takkonstruksjonen over midtrommet om ein kvelvd båt, der takstolane tilsvarer spantane i båten. Takryttaren (tårnet) er Blix sitt verk, inspirert av Borgund Stavkyrkje. I gudstenesta vart det brukt messeklokker. Dei store kyrkjeklokkene hang oftast i eit eige klokketårn (stopulen). Me veit ikkje om det har vore ein slik stopul her.
8. Svalgangen vernar ytterveggen og portalane og er med og gjev kyrkja den særmerkte utsjånaden. Svalen kom til då kyrkja vart restaurert i 1880-åra, med Borgund stavkyrkje som førebilete.
9. Rammeverket som kyrkja kviler på. Under golvet er det funne dekorerte bygningsdelar som truleg høyrer til ei eldre kyrkje.

Det heilage rommet i Hopperstad Stavkyrkje

Du ser

1. Hovudportalen mot vest, eit framståande døme på treskurd frå mellomalderen. Stridande drakar og bladranker viklar seg inn i kvarandre. Dørbladet har vakkert smijernsarbeid.
2. Portal mot nord med enklare dyreornamentikk.
3. Portal mot sør med vakre smijernsbeslag.
4. Hopperstad Stavkyrkje er den einaste der den opphavlege, smale koropninga er teken vare på. Dei gjennombrotne felta på kvar side av opninga er sette inn i løpet av mellomalderen.
5. Baldakinen frå omkring 1300 har danna tak over eit sidealter med ein madonna- eller helgenfigur. Dei måla motiva på himlingen fortel om korleis Jesus kom til verda, og om dei første leveåra hans.
6. Sidealter – har kanskje òg hatt baldakin.
7. Alter med katekismustavle, truleg frå 1621.
8. Jernslegen kiste frå mellomalderen.
9. Lesepult («bokstol») frå sist på 1500-talet.
10. Minnestein over grava til Obristin (oberstinne) Johanna.

Du ser ikkje

- Kyrkjekunsten som er borte. Her kan det ha vore eit krusifiks, kanskje måla skulpturar av Maria eller andre helgenar, plasserte på sidealter.
- Teppa som kanskje har kledt veggene.
- Preikestolen frå 1673 og sitjebenkene som vart tekne ut i samband med restaureringsarbeida.
- Presten, som heldt messe på latin, og messekleda.
- Kyrkjelyden, med mennene til høgre og kvinnene til venstre, sett mot alteret. Gamle og sjuke kunne sitja på benker langs ytterveggen.

Du høyrer ikkje

- Messa på latin og bibelforklaringa på folkemålet.
- Kyrkjeklokkene som kalla til gudsteneste.
- Du kjenner ikkje dufta av røykjelse.

Prisar
Enkeltbillett	kr 60
Gruppe (min. 15) og honnør	kr 50
Barn og student	kr 45
Familie	kr 130
Fellesbilett med Hove kyrkje	kr 90/80