Ei tid for kyrkjebygging

Gjennom heile mellomalderen var kyrkjeordninga katolsk. Bispane i Noreg høyrde inn under erkebispen i Bremen, til Norden fekk sitt eige erkebispesete i Lund i Sverige. I 1153 vart landet eigen kyrkjeprovins, med erkebispesete i Nidaros (Trondheim), og skulle frå då stå direkte under paven i Roma. I Nidaros kom nordlegaste katedralen i verda til å bli reist over grava til Heilag-Olav. Denne grava hadde alt vorte eit viktig vandringsmål for pilegrimar frå heile Nord-Europa. Andre valfarta til Nidaros for å takka og be, og kom attende og fortalde om store opplevingar. Fleire stader i landet vart det og bygde kloster, etter mønster frå England og Frankrike. Med klostera kom og fromheit inn som eit ideal

Frå 1100-talet og framover vart det reiste minst tusen stavkyrkjer i Sør-Noreg og om lag 270 steinkyrkjer. Men Svartedauden i 1349 arma landet ut, slik at det vart knapt bygd kyrkjer i landet på 200 år.

I eit land med så god tilgang på grovt tømmer var det naturleg at dei fleste kyrkjene vart bygde i tre. Også i andre europeiske land vart det bygt tilsvarande kyrkjer, men dei er ikkje tekne vare på. Handverkskvaliteten og den rike treskjerarkunsten finn me elles att i bygningsdelar og kunst frå andre kyrkjer får samtida. Det var slutt på vikingferdene, men nordmennene, som eit farande folk, henta heile tida førebilete frå framande kulturar og tilpassa dei til norsk stil og norsk lynne. Osebergskipet, som vart bygd 300 år før Urnes stavkyrkje, viser at båtbyggjarane alt så tidleg var meisterlege trehandverkarar. Me har ikkje bevart bustadhus frå før 1200, men husbyggjarane var sikkert like dugande. Sjølv om folk flest budde i enkle hus, kan gudehova og gildehallane til stormennene ha vore praktbygg. Utskjeringane på stavkyrkjeportalane, med motiv som løver og drakar, kan tolkast symbolsk ut frå kristne verdiar. Men det kan og tenkjast at tradisjonen og dei nye kristne førebileta levde side om side, og at dei verdslege praktbygga heldt fram som bygdekyrkjer, med nye tolkingar av gamle motiv.

Fra då til nå

Me kan tenkja oss at stavkyrkja stod nokså uendra i katolsk tid. Men i 1537 kom reformasjonen. Det året rømde den siste katolske erkebispen, Olav Engelbrektsson, frå landet, og den lutherske læra kom til å rå grunnen. Det vart forbode å tilbe helgenar, noko som og førde til at den eldste kyrkjekunsten forsvann. Nytt inventar, som preikestol, altertavle og sitjebenker kom på plass. Etter kvart lærde fleire å lesa. Dei kravde betre lys, og det kom vindauge i kyrkja.

VIKINGTID
Ca. 830 Osebergskipet blir bygd
Ca. 890 Harald Hårfagre samlar Noreg
MELLOMALDEREN
Katolsk kyrkje 1030-1537
1030 Kong Olav Haraldsson fall i slaget på Stiklestad. Han vart kjend heilag året etter. Vår evige konge, Heilag Olav, sette kristenretten, som avgjorde korleis du skulle leva som kristen
1000-1050 Urnes: den første kyrkja vart reist.
1050 og 1100 Hopperstad: restar under kyrkjegolvet etter ei kyrkje som var bygd i dette tidsrommet. Riven for å gje plass til kyrkja me ser i dag Kaupanger: Restar etter to kyrkjer som var bygde i dette tidsrommet. Densiste brann ned.
1129-31 Urnes: Tømmeret til dagens kyrkje vart hogge
1108 Som første europeiske konge drog Sigurd Jorsalfare på krosstog til Jerusalem
ca. 1140 Hopperstad stavkyrkje vert reist
ca 1130-1190 Kaupanger stavkyrkje vert reist
1152 Noreg vart eigen kyrkjeprovins under paven i Roma. Erkebispen tok sete i Nidaros, i dag Trondheim
1180 Borgund: tømmeret til stavkyrkja vart hogge
1183 Bondeopprør. Sogndøler og kaupingar drep kong Sverres sysselmann, Ivar Dape. Sverre hemner drapet året etter.
1184 Slaget ved Fimreite. Kong Magnus Erlingson i kamp med Sverre Sigurdson og birkebeinarane. Over 2000 av kongens menn fall i slaget. Hovdingsonen Munan Gautson av Ornesi deltok og er nemnd i soga.
1263 Magnus Håkonsson Lagabøte (lovmakar) vart konge. Han fullførte eit norsk lovverk
1319 Noreg og Sverige får felles konge, og unionstida tek til.
1320 Nidarosdomen i Trondheim vart innvigd, men brann alt åtte år seinare
1320 Borgund stavkyrkje blir nemnd første gongen i skrift
1323 Urnes er nemnd i skriftlege kjelder: Me les om presten på Urnes, Siri Ærlender a Ornesi
1349 Svartedauden, den smittsame byllepesten, kjem til landet og riv bort kanskje halvparten av innbyggjarane
1387 Margrete 1. aldemarsdotter blir vald til Rigets megtigste Frue og rette Husbond i Noreg, Danmark og Sverige
REFORMASJONEN
Luthersk statskyrkje frå 1537 til i dag
1851 Ei ny kyrkjelov gav føresegner om kor store kyrkjene skulle vera i høve til tal personar i kyrkjelyden.
1877 Fortidsminneforeninga overtok Borgund stavkyrkje og førde bygningen tilbake til tilnærma opprinneleg stand.
1880 Fortidsminneforeninga overtok Urnes og Hopperstad stavkyrkjer.
1979 Urnes stavkyrkje vart teken med på verdsarvlista til UNESCO over dei fremste kulturminna i verda.

 

Historie

Mellomaldermennesket og kyrkja

Den nye trua på Kvitekrist, felles for heile Europa, må ha fått eit godt grep om folket i Sogn nokså tidleg. Snorre skriv at Olav Tryggvason tvangskristna landsdelen i 997. Kyrkja innvigde folk til kristenlivet i dåpen, følgde ferda gjennom livet og hjelpte sogningen fram til eit evig liv etter døden. Kyrkja fekk makt gjennom å forvalta nådemidla. Og med skjærselden som eit evig trugsmål godtok angrande syndarar dei botsøvingane presten føreskreiv før han kunne gje syndeforlating.

Det var i dåpen barnet først møtte kyrkja. Ritualet tok til utanfor kyrkjedøra, der vonde ånder måtte manast bort før barnet kunne berast inn og få velsigna vatn frå døypefonten over seg.

Delar av bryllaupsseremonien gjekk og føre seg utanfor kyrkja. Barn som døydde i mors liv eller før dåpen, kunne ikkje gravleggjast på kyrkjegarden. Fortvila foreldre pakka inn aborterte foster eller la dei i øskjer som vart gøymde under golvplankane, og håpa at dei slik skulle kunne komma inn i Gudsriket gjennom ei bakdør.

Sjølve kyrkjerommet var heilagt. Det var mørkt og mystisk, knytt til heilage handlingar: Koret var skilt frå sjølve kyrkjerommet med ein smalare opning enn i dag. Her kunne berre presten opphalda seg. Frå korinngangen delte han ut sakramenta, medan klangen klokkene stadfeste handlinga. Sjølve messa var på latin. Men gudstenesta hadde og til formål å gje kristendomsundervisning på folkemålet. Folk flest kunne ikkje lesa. Derfor var preika til presten og bileta i kyrkjekunsten pedagogiske verkemiddel. For at kyrkjelyden skulle kunna tolka bileta, måtte dei få vita tydinga bakom, kjenna symbola og forteljingane. Bileta skulle og vekkja til andakt og inderlegheit, i tillegg til den opplagde oppgåva: å utsmykka Guds hus.

Alt dette veit me lite om, men sikkert er det at kyrkjerommet har gjort eit djupt og overveldande inntrykk, med kostesame og gylne ting i det flakkande, svake lyset. Ei klar prestestemme med lågmælte svar frå kyrkjelyden, korsong og fellessong og sterk ange frå røykjelsen forsterka opplevinga for dei som var med på messa.