Kirken ble delvis ombygd på 1600- og 1700-tallet. Skip og kor har rester av vakker bemaling fra 1655 og 1683. På samme måte som i Uvdal stavkirke er treskurden i Nore svært kunstferdig utført. Skipets vestportal har rikt utskårne dekorasjoner med bladranker og dyreornamentikk. Dyrefigurene er drager og løver, og portalene er i slekt med lignende portaler i Telemark.

I stavkirken finnes også to runeinnskrifter, der den ene er en bønn: “Unn du meg alt godt”. De to krusifiksene kan være fra middelalderen, og under utgraving kom det frem et malerstykke som synes å stamme fra den siste delen av middelalderen.

Kirken synes å ha vært rikt utstyrt med kunstgjenstander. De kristne symbolene talte trolig mer direkte til middelalderbefolkningen enn de gjør til nåtidens mennesker. Kunstgjenstandene og utsmykkingen i stavkirkene i Nore og Uvdal bekrefter inntrykket vi har fra andre stavkirker, at den første halvdelen av middelalderen var den mest skapende perioden.

Kaupanger Stavkyrkje er den største stavkyrkja i Sogn. Midtrommet blir bore av 22 stavar med 8 stavar på kvar langside og 3 på kvar kortside. Koret har også heva midtrom bore av 4 frittståande stavar. Kyrkja har det største tal av stavar som er funne i ei stavkyrkje.

Kyrkja sin mellomalderkonstruksjon er intakt, bortsett frå takstolen over skipet, og ho blir rekna som ei av dei godt ivaretekne stavkyrkjene våre.

Kyrkja har vore restaurert fleire gonger, seinast i 1960-åra, då ho fekk tilbake utsjånaden frå 1600-talet. Utgravingane under kyrkjegolvet viste spor etter to tidlegare stolpekyrkjer. Dei er daterte til siste halvpart av 1000-talet og tidleg 1100-tal. Den siste stolpekyrkja ligg i eit brannlag. Under brannlaget vart det funne ein mynt prega i 1130. Årstalet gir ei nedre grense for når den noverande kyrkja kan vera bygd.

Namnet Kaupanger tyder på at det frå gamal tid har lege ein kaupang her. Historiske kjelder har lite å fortelja om staden, som første gong er nemnd i Sverre-soga i samband med eit bondeopprør i 1183-84. Då let kong Sverre kaupangen brenne, etter at sysselmannen hans, Ivar Dape, vart drepen vinteren før.

Tidlegare forskarar har sett brannlaget i samanheng med kong Sverre sin straffeekspedisjon i Sogndal i 1184. Erla B. Hohler (1999) peikar på at myntfunna berre fortel at kyrkja har brent etter 1130, og at dei skriflege kjeldene er tause om korvidt ho brann i 1184. Hohler ser fleire likskapar mellom portalane i Kaupanger og Hopperstad (ca.1140), og konkluderer med at portalane i Kaupanger må vera skorne samtidig eller kort tid etter Hopperstad sine. Dateringa blir støtta av ein dendrokronologisk prøve teken av sørportalen i kyrkja, som viser at tømmeret vart hogge i 1137.

Både preikestolen, altertavla og døypefonten er frå 1600-talet.

Kaupanger Stavkyrkje er fortsatt soknet si kyrkje og har vore i vanleg bruk som soknekyrkje gjennom alle år. Spor frå fortid og notid gjer kyrkja levande og er med på å fortelje historia til kyrkja og til folket som har brukt henne gjennom alle tider.

Smålåte, men samtidig fritt, ligg Hestad kapell på Øyra mellom Viksdalsvatnet og Hestadfjorden, som er ein del av Gaularvassdraget.

Segna seier at det stod ei kyrkje på Øyra alt på 1100-talet. Av dei omattbrukte bygningsdelane i kapellet, veit vi at dette må ha vore ei stavkyrkje. I skriftlege kjelder er ho først nemd i ein paveleg rekneskap frå 1327. Der er ho omtala som «Capella de herstadum», medan ho i Bergen Kalvskinn frå ca. 1350 vert kalla «Hedinstada kirkia».

Den nye laftekyrkja

I 1805 vart stavkyrkja riven og ei ny lafte-kyrkje oppbygd, delvis på restane av den gamle bygningen. Skip og kor er tømra. Våpenhuset, like breidt som skipet, er stavbygd og med berre ytterkledning. Tømmeret er ovaltelja. Stokkane er regelmessige og fell godt saman. Kyrkja har tjørebreidd, liggande kledning. På kvar langside er det to vindu i skipet og eitt i koret. I koret er det også ei dør mot nord. Under takutspringet går eit grovt tanna bord. Før 1864, då kyrkja etter ein stormskade fekk den utsjånad ho har i dag, var tårnet brattare og tekt med spon.

Det er oppretta eit landskapsvernområde på 3 dekar kring kapellet. Landskapsvernområdet vart oppretta for å verne om dei særeigne kulturhistoriske- og naturkvalitetar i området.

Før vegen på sørsida av vatnet vart opna i 1884, vart vatnet nytta til veg, og kyrkja låg sentralt. Sommarsdagen gjekk trafikken gjennom sundet, og om vinteren gjekk sledefarten over Øyra. Var isen utrygg, var sundet – som på grunn av straumen ikkje frys til – einaste staden å krysse vatnet. I 1940 kom det bru over sundet, og i 1970 vart det bygd veg på nordsida av Hestadfjorden. No er dette hovudvegen opp dalen, og den går rett framom kyrkja. Utvendig er kyrkja ca. 13 meter lang og ca. 5,5 meter brei.

Omattbrukte stavkyrkjedelar

Det har vore tradisjon å nytte delar frå nedrivne bygningar når ein ny skulle oppførast. Såleis finn ein ofte delar frå den gamle stavkyrkja der denne måtte vike plassen for ei ny kyrkje.

I tårnet til Hestad kapell er det brukt fire kraftige stavar frå stavkyrkja. Dei åttekanta hjørnestolpane i våpenhuset og ein del av knea som er brukte, må også kome derifrå.

Kyrkja er bygd i kvadermur med kvadratisk vesttårn, rektangulert skip og eit lågare rektangulært kor med apsis. Ho har vestportal i tårnfoten, sørportal vest i skipet og sørportal i koret. Dei vestlege delene av kyrkja har eit mindre presist murverk enn dei austlege. Skiljet samsvarar med avslutningen av sokkelprofilen, og må tolkast som ulike byggjetrinn og/eller skifte av handverkarar.

Då arkitekt Peter Andreas Blix leia restaureringa av Håkonshallen i Bergen på 1880-talet, fekk han tilbod om å kjøpa kleberstein frå ein byggmeister i Vik. Han fann seinare ut at det var Hove-kyrkja som skulle rivast. Kyrkja hadde vorte nedlagt i 1870. For å hindra riving enda det med at Blix kjøpte kyrkja og restaurerte ho for eigne midlar.

Blix arbeidde etter den rettesnora å føre kyrkja attende til sin opphavelege utsjånad. Han stilte strenge krav til den handverksmessige utføringa, og kleberstein til reparering av murane og komplettering av portalar og vindauge vart henta frå gamle klebersteinbrot på staden.

Inne i kyrkja fjerna Blix alt som ikkje var frå mellomalderen. Så bygde han vidare på utvalde dekorerte detaljar. Han fekk måla mellomaldermønster på veggene og vindauga fekk glasmåleri.

Då Blix døydde i 1901 vart han gravlagd under golvet i kyrkja.

Gaupne gamle kyrkje er ei staseleg og enkel laftekyrkje, som avløyste den stavkyrkja som stod i same området. Fleire delar frå denne stavkyrkja vart nytta om att, til dømes sideplankane i vestportalane. Desse er pryda med utskjæringar av ormar og drakar som slyngjer seg om einannan. Interiøret er rikt og fargestrålande dekorert.

Gaupne gamle kyrkje vert i dag nytta til spesielle markeringar som den årlege olsok-gudstjenesta. I 1909 vart kyrkja gjeven som gåve frå kyrkjelyden til Fortidsminneforeninga.

Stavkirken er av den såkalte møretypen, som blant annet kjennetegnes av flere utvendige skorder (støtter) og av mellomstaver i ytterveggen.

På 1600-tallet ble det gjort store endringer med stavkirken. Koret og det laftede sakristiet er fra denne tiden. Kirken fikk utvendig panel og i alle fall noen av de utvendlige støttene er fra 1600-tallet. Innvendig fikk kirken også et annet preg. Det ble satt inn benker og veggene fikk malt dekor. I langveggen ble det satt inn små, blyinnfattede vinduer.

Som en del av Riksantikvarens “Stavkirkeprogram” ble det i perioden 2004-2007 gjort store utbedringsarbeider på stavkirken etter langvarige vannlekkasjer rundt tårnet. Tårnet fikk dessuten ny tekking og vinduene ble restaurert.

I 1978 ble det gjennomført utgravninger i Uvdal stavkirke. Det ble da blant annet funnet over 500 mynter i grunnen under gulvet. Ut av disse kan vi lese at kirken trolig ble bygget på slutten av 1100-årene. Et annet interessant funn var tydelige hull i grunnen etter stolper fra et annet eldre bygg, trolig en kirke det også. I et av hullene lå to mynter fra begynnelsen av det samme århundre, noe som kan antyde alderen på denne første kirken. Hvordan den kan ha sett ut og hvor stor den var, vet vi ikke.

Gjennom de meste av 1700- og 1800-tallet har kirken vært eiet av private, men i 1875 ble den overtatt av kommunen. I 1878 ble det utarbeidet planer for utvidelse og året etter ble disse endret til innvendig ombygging. Da Fortidsminneforeningen påpekte at planene ville bli til skade for den verdifulle bygningen, vedtok kommunestyret i 1880 å bygge ny kirke. Denne ble reist nord for stavkirken, på tomten for stavkirkens klokkestøpul, samme sommer. Samtidig ble stavkirkens kor revet. I løpet av høsten ble det vedtatt at Fortidsminneforeningen skulle overta den gjenstående del av stavkirken for kr. 280,- mot å vedlikeholde den på stedet. Fortidsminneforeningen har siden da hatt ansvar for Torpo stavkirke.

Kvernes stavkirke er en av våre yngste, bygd ca år 1300. Det ganske store, stavbygde hovedskipet er 16×7,5m, med et laftet kor på 7×7,5m. Utvendig står «skorder» som støtter for langveggene. Kirka har gått gjennom flere reparasjoner om ombygginger. I 1633 ble det stavbygde koret revet og nytt laftet opp i hele kirkas bredde, dåpskor ble bygd mot vest, vinduer satt inn, og koret dekorert med veggmalerier med motiver fra Bibelen.

Tiåret etter ble skip og dåpskor dekorert med akantusranker. Sokneprest og (og sagbrukseier) Hr. Anders Erichsen (1603-62), bekostet disse arbeidene sjøl.

Kongen solgte kirka i 1725, og den var eid av private fram til 1872, da sognet kjøpte den. Ny kirke ble bygd i 1983 og like før stavkirka skulle bli revet ble den kjøpt av Fortidsminneforeningen.

Slik står det i dag to kirker på Kvernes som vitne om de sju nærmeste hundreår av vår fortid.

Arkitekt Peter Andreas Blix skulle bli redningsmann for båe kyrkjene. Han kjøpte Hove-kyrkja og restaurerte ho for eigne midlar i åra 1882-88. Fortidsminneforeninga kjøpte stavkyrkja i 1880 for 600 kroner, mot at kommunen fjerna alle tilbygg. Men det fanst ikkje pengar til den krevjande restaureringa. Blix kom med tilbod om midlar og gratis ekspertise. I åra 1885–91 vart kyrkja oppmålt, undersøkt og restaurert. Bortsett frå skipet og koret var kyrkja ribba for det meste, men Blix ville at ho skulle atterreisast i opphavleg prakt. Og han fekk det til, på grunnlag av undersøkingane sine og med tilsvarande stavkyrkjer som førebilete. Saman med Borgund stavkyrkje framstår ho som den klassiske stavkyrkja, med stokkverk over stokkverk i fleire høgder.

Vestportalen

Vestportalen som omkransar hovudinngangen i kyrkja, høyrer til det ypparste innan norsk treskurd frå mellomalderen. Motiva er romanske, med ein planteranke som slyngar seg oppover frå gapet av eit udyr nedst på kvar av vangane. Motivet er kjent frå europeisk kunst.